Trauma's van de Stasi: hoe vaders en kinderen vandaag de dag nog steeds lijden

Trauma's van de Stasi: hoe vaders en kinderen vandaag de dag nog steeds lijden

Het lot van voormalige politieke gevangenen uit de DDR blijft zelfs jaren na de hereniging een urgente kwestie. Met name de psychologische gevolgen van gevangenschap en vervolging door de Stasi vormen voor velen grote uitdagingen. Dit wordt vooral duidelijk in het voorbeeld van Victoria Matthies, die verslag doet van de blijvende trauma’s van haar vader, die, nadat hij in de Bondsrepubliek was uitgekocht, “gewoon aan zijn lot werd overgelaten” zonder de noodzakelijke therapie of hulpmiddelen om de weg terug naar het leven te vinden. Gedetineerden weten vaak niet hoe ze met hun ervaringen moeten omgaan, wat de terugkeer naar een normaal leven veel moeilijker maakt. Een tragisch voorbeeld is de vader van Matthies, die zelfs jaren na zijn vrijlating geplaagd wordt door nachtmerries waarin de Stasi nog steeds aan zijn bed staat.

Wat vooral deprimerend is, is dat de vader van Victoria Matthies tot 1988 door de Stasi werd geobserveerd, ook al woonde hij al in het Westen. Dit gevoel van voortdurende bewaking, dat veel verder gaat dan een simpele sensatie, is een verder bewijs van de psychologische littekens die deze mensen hebben geleden. Victoria beschrijft dat er een grote afstand bestond tussen haar en haar vader, wat zij toeschrijft aan de gevolgen van gevangenschap en ondervraging. Het was alsof een deel van haar vader Bautzen nooit had verlaten. Haar pogingen om hem te omhelzen voelden als het omhelzen van een ‘groot meubelstuk’, en het ‘stalen pantser’ dat haar vader om zich heen had gebouwd, maakte het bijna onmogelijk om tot hem door te dringen. De moeilijkheden bij het tot stand brengen van emotionele nabijheid kunnen niet alleen worden toegeschreven aan individuele ervaringen, maar maken deel uit van een groter, collectief trauma.

De trauma's van politieke vervolging

De psychologische stress waaraan voormalige politieke gevangenen worden blootgesteld, is enorm en divers. Volgens schattingen varieert het aantal politiek vervolgde mensen in de DDR tussen de 170.000 en ruim 300.000. Als je onderscheid maakt tussen de fasen van vervolging, ontstaat er een beangstigend beeld: tussen 1945 en 1949 leden ongeveer 127.000 mensen onder massale aanvallen en extreme omstandigheden in speciale kampen en gevangenissen in de Sovjet-Unie, hoewel velen het niet overleefden. In de daaropvolgende jaren verschoven de methoden van de staatsveiligheid in de DDR steeds meer naar psychologische marteling. Desintegratie als strategie van de Stasi gericht op het ondermijnen van het zelfrespect van de tegenstanders en het vernietigen van het vertrouwen in interpersoonlijke relaties.

Een treurig gevolg van deze praktijk zijn de langdurige psychologische gevolgen die onder voormalige gevangenen worden aangetroffen. Tegenwoordig lijden velen nog steeds aan een posttraumatische stressstoornis (PTSS), en uit onderzoek blijkt dat een derde van deze mensen 26 jaar na de hereniging nog steeds worstelt met de naweeën van hun gevangenschap. De nakomelingen van degenen die politiek vervolgd werden, worden ook getroffen en vertonen verhoogde psychologische stress.

Sociale erkenning van de slachtoffers

Ondanks deze ernstige gevolgen wordt de sociale erkenning van de slachtoffers van politieke vervolging in de DDR als laag ervaren. Hoewel het onderzoek naar traumatische ervaringen zich heeft ontwikkeld, blijven veel ervaringen en de psychologische gevolgen ervan onder de radar. De analyse van door de mens veroorzaakte Type II-trauma's in politiek onrechtvaardige gevangenschap laat zien dat de angst en machteloosheid van de getroffenen wordt gevormd door de willekeurige acties van hun kwelgeesten, die de fundamentele mensenrechten negeerden.

De stem van Victoria Matthies en vele anderen die soortgelijke ervaringen hebben gehad, moet worden gehoord. Hun verhalen zijn niet alleen individuele ervaringen, maar maken ook deel uit van een collectief geheugen dat ons herinnert aan het belang van het voortzetten van het gesprek over de gevolgen van politieke vervolging en de impact ervan op toekomstige generaties.

Voor velen blijft het in het reine komen met het verleden een grote uitdaging en ontbreekt het aan steun en begrip. De ervaringen kunnen niet zomaar worden onderdrukt, en het bewustzijn van het aanhoudende trauma dat verband houdt met de fouten uit de geschiedenis moet in onze samenleving hoog worden gehouden.

Voor meer informatie over de psychologische gevolgen van politieke vervolging in de voormalige DDR is het de moeite waard om eens te kijken naar MDR, [bpb].