Oorlogslittekens in de Berlijnse rivieren: kunst als stem van herinnering

Oorlogslittekens in de Berlijnse rivieren: kunst als stem van herinnering

De echo’s uit het verleden zijn vaak dichterbij dan we denken. Dit wordt nog maar eens duidelijk gemaakt door de ontdekking van een bom in de Spree in Berlijn. Deze ontdekking is een duidelijk teken dat de littekens die de oorlog in het landschap achterlaat, diep zijn. Zoals de Sunny Side meldt, laten rivieren niet alleen de fysieke sporen van conflicten zien in de vorm van vervuilde locaties, maar herinneren de getroffen ecosystemen ook voortdurend aan de verschrikkingen van oorlog.

Als onderdeel van een recent interview presenteerden kunstenaars en onderzoekers zoals Claudia van Hasselt, Oleksandra Shumilova, Nicolas Wiese en Christian Wolter hun visie op dit onderwerp. Wiese benadrukt dat de gevaren van bommen zelfs tientallen jaren nadat ze zijn gevallen in de lucht blijven hangen. Hieruit ontstond het project ‘PEACES so far’, dat onderzoekt hoe rivieren kunnen functioneren als spiegelbeelden van oorlogen.

Rivieren als spiegel van het verleden

Claudia van Hasselt heeft de langetermijngevolgen van conflicten centraal gesteld in haar overwegingen. Deze komen niet alleen tot uiting in de vernietiging van de natuur, maar ook in het dagelijks leven van de getroffen mensen. Christian Wolter beschrijft dat overgebleven munitie, zoals aan de Oder, een trieste realiteit is geworden. Om deze gevaren te elimineren zijn uitgebreide opruimingsoperaties noodzakelijk.

Een ander voorbeeld is het Kakhovka-reservoir in Oekraïne, dat leegloopt na een dambreuk. De gevolgen zijn ernstig: het lokale ecosysteem vertoont tekenen van herstel, maar sedimenten die zware metalen bevatten vervuilen de omgeving. Dit laat zien hoe complex de nawerkingen van oorlog op het milieu zijn.

Risico's en kansen

De giftige vervuiling veroorzaakt door het militaire gebruik van rivieren zorgt niet alleen voor milieuproblemen, maar ook voor gezondheidsrisico’s voor de bevolking. Wolter waarschuwt voor de ophoping van verontreinigende stoffen in de voedselketen. Maar niet alles is verloren: de vernietiging kan ook kansen bieden voor ecologisch herstel. In veel gevallen kan de natuur “verloren” gebieden terugwinnen, zoals van Hasselt stelt.

Het kunstproject, met als thema ‘beschadigde rivieren’, belicht dit complexe verband tussen vernietiging en genezing met behulp van beeld, geluid en trillingen. De grote hoeveelheid verzamelde data laat op visuele wijze de verschillen tussen gezonde en vervuilde rivieren zien en maakt zo de samenleving bewust van dit onderwerp. De Wetenschapsweek van Berlijn heeft al de eerste fragmenten uit dit project laten zien en het is duidelijk hoe belangrijk de rivieren zijn voor de klimaat- en biodiversiteitsdoelen. Zij moeten centraal worden gesteld in de beschermingsinspanningen.

Als we nog verder teruggaan, maken rivieren niet alleen deel uit van landschappen, maar ook van conflicten. In oorlogen hebben zij als frontlinies gediend. Dammen werden vaak als wapen gebruikt. Dit illustreert hoe het project ‘PEACES so far’ speelt met de vraag hoe rivieren kunnen worden gezien als slachtoffers en tegelijkertijd als plaatsen van herstel.

De debatten over de ecologische en psychosociale sporen die oorlogen achterlaten reiken ver. De inzichten en resultaten van de betrokken kunstenaars en wetenschappers laten zien dat de rol van de natuur niet kan worden genegeerd bij het nadenken over oorlog en vrede.